Deelproject 8 Opleiden in de School (OidS) heeft als doel de opleidings- en begeleidingsstructuur in de regio te versterken. Tijdens netwerkbijeenkomsten wisselen acht deelnemers van de verschillende scholen expertise en ideeën uit en krijgen informatie over OidS. Deelnemers ervaren deze meetings als voedend, inspirerend en nuttig voor hun eigen OidS-proces. Een impressie van de bijeenkomst over Opleiden en Schoolcultuur.

Het overgrote deel van de scholen die zich voor dit project hebben ingeschreven en die geen deel uitmaken van een landelijk erkende opleidingsschool neemt deel aan dit OidS-netwerk. Dit resulteert in een groep van vertegenwoordigers van acht vo-scholen uit de Rijnstreekregio die elkaar 4 á 5 keer per jaar ontmoeten. De deelnemers bekleden verschillende functies: van schoolopleiders, P&O'ers, directieleden, tot teamleiders die verantwoordelijk zijn of een coördinerende of beleidsmatige taak hebben binnen OidS. Er is voor niet gecertificeerde opleidingsscholen weinig gelegenheid om ervaringen uit te wisselen met andere scholen, terwijl de behoefte wel gevoeld wordt. Steeds zet projectleider OidS Astrid Buijs daarom een ander thema op de agenda. Nadat er vorige keren 'harde' thema's aan de orde zijn geweest zoals het accreditatieproces, de begeleidingsstructuur, een activiteiten/ontwikkelingsplan voor OidS, de schoolopleider in het organigram en visies op opleiden en begeleiden, introduceert Astrid het thema van deze dag 'Opleiden en Schoolcultuur'.

Schoolscan
Het 'klasje' is deze keer door omstandigheden erg klein, maar dat maakt de inhoud van de bijeenkomst er niet minder boeiend en relevant om. "Wat zijn de onbewuste waarden en normen van jouw school op het gebied van leren en professionaliteit? Die bepalen de leercultuur. Het gaat erom dat de medewerkers zich hiervan bewust worden en ontdekken hoe je de cultuur concreet maakt, "stelt Buijs. Om de leercultuur in kaart te brengen kan de school de schoolscan doen op lerarenweb.nl. De Scholengroep Leonardo da Vinci heeft daar al positieve ervaringen mee, vertelt Buijs in het computerlokaal. Ze nodigt de aanwezigen uit om de scan voor hun eigen school in te vullen. Na wat uitleg gaan de aanwezigen zelf aan de slag. De tool wordt positief gewaardeerd en wordt zeker geïntroduceerd in de schoolorganisaties.
De scan wijst uit dat er drie schooltypes zijn op het gebied van leercultuur:
- de school als leverancier van relevante leer- werkervaringen: professionalisering is ad hoc, professionals zijn autonoom;
- school als coach van persoonlijke ontwikkelingsprocessen: ondanks beleidsmatige aandacht voor professionalisering is er een zwakke link met schoolontwikkeling;
- school als regisseur van professionele ontwikkelingsprocessen: er is een sterke link tussen professionalisering en schoolontwikkeling.

Voor de scholen ligt de uitdaging in het toewerken naar type 3. Het type dat ook de optimale vorm is voor het werkelijk realiseren van integraal personeelsbeleid.

Stagiaires en schoolcultuur
Buijs legt vervolgens de link tussen OidS en schoolcultuur. "Als er meer studenten in school worden opgeleid, brengt dit ook het docentencorps in beweging. Studenten nemen de schoolcultuur over, maar beïnvloeden deze ook. Observeren en feedback geven wordt steeds normaler en ook de leerlingen zijn het gewend dat er mensen achter in de klas zitten," is de ervaring van Astrid. Zo kan OidS positief bijdragen aan de lerende schoolcultuur. Deelnemer Willeke Groenewegen is de P&O'er van Carmelcollege Gouda. Ze komt hier ideeën opdoen hoe het OidS vorm te geven in school. Willeke deelt Astrids observatie: "We hebben dankzij de Platformsubsidies zes BOSsen in opleiding bij het ICLON en ik merk ook dat deze docenten na de cursus behoefte hebben aan intervisie om hun kennis onderling te blijven delen en ook te verspreiden onder andere collega's. Ze brengen zichzelf en anderen zo in beweging." Carmelcollege Gouda wil een lerende school zijn, waar medewerkers het als een kans zien om zich te blijven ontwikkelen. De studiedagen zijn er bijvoorbeeld ook op ingericht, want binnenkort geven de teams de studiedag vorm in plaats van de directie. Groenewegen: "Deze dagen zijn daarnaast ook extra stimulerend, omdat de collega's van de drie locaties elkaar ontmoeten en kennis uitwisselen." En daarmee is het Carmelcollege in ontwikkeling in de richting van een type3 -school.

Lerende organisatie
Wat maakt een school met een lerende cultuur tot een lerende organisatie? De lerende organisatie kan flexibel inspelen op veranderingen in de omgeving en in de eigen noden. Het leren wordt er op individueel en collectief niveau gestimuleerd en blijft hier door steeds in ontwikkeling. Medewerkers werken er voortdurend aan om hun eigen competenties en die van collega's te vergroten om de gewenste resultaten te behalen. Kennis wordt gemanaged, in teams gedeeld, ontwikkeld en blijft behouden. Astrid Buijs legt hier het verband met de dreigende lerarentekorten: "Kennis die bij docenten aanwezig is, gaat straks de school uit als oudere docenten met pensioen gaan. Er is dan geen kennisbasis meer. Kennisuitwisseling en een gezamenlijke werkwijze die nu nog vanzelfsprekend zijn, ontbreken. Als je wilt dat er wat achter blijft, moet de school dat organiseren en kennis managen."

Collectief leren
In een lerende organisatie leren mensen gezamenlijk. Maar hoe krijgt dat proces gestalte in een school? Een oplossing zit in het leren in kenniskringen, als aanvulling op individueel leren. In die kenniskringen staat de gestructureerde aanpak van verkenning, experiment, conclusie en vervolgens kennis delen rond de eigen en teamdilemma's centraal. Op het Da Vinci College in Leiden loopt al zo'n pilot, waarvan Buijs het voorstel voor het Ruud de Moor Centrum van de Open universiteit uitdeelt ter informatie.  De link met OidS is er ook, want LIO's kunnen met het onderzoek voor hun opleiding aansluiten op de leervragen van het team. Hierdoor kan je als team leren. Deze manier van werken vergt ook een onderzoekende houding van docenten. Buijs: "Als begeleidingsteam kun je daar een rol in spelen. Je kunt het klimaat veranderen, openen. Mensen vanuit hun passie laten werken en hun leerbaarheid te vergroten en hun welbevinden te vergroten."

Aanhaken
Het eind van de ochtend nadert. Bij het afspraken maken voor de volgende keer komt Aaltje de Groot van het Ashram (zie onderstaande tekst) met vragen waarzij tegenaan loopt en die ze graag besproken ziet: de grenzen de grens tussen begeleiden en beoordelen voor een BOS en de soms tegenstrijdige belangen bij begeleiding van stagiaires tussen hogeschool en school. Geïnteresseerd? Scholen kunnen alsnog bij deze groep aanhaken.

Opleiden in de School in de praktijk: het Ashram College

Theo Kroonenberg en Aaltje de Groot zijn op het Alphense Ashram College de ambassadeurs van het Opleiden in de School. Theo is enkele jaren geleden al met het ICLON begonnen om als opleidingsschool in aanmerking te komen. Vandaar dat de school als pilotschool het ICLON-keurmerk al heeft gekregen en wellicht ook nog het landelijke keurmerk gaat halen. Theo: "Onze aandachtspunten bij het opleiden van docenten in school is vooral de structuur in de begeleiding. Het moet minder informeel en doelen willen we smarter formuleren. In deze netwerksessies wisselen we ervaringen uit en leren van elkaars ontwikkeling." Aaltje draait mee in het OidS-netwerk omdat Theo straks met FPU gaat. Ze is BOS, begeleider op school voor de Hogeschool Rotterdam (collega Ton van Maurik is BOS voor ICLON). Ze verzorgt naast haar lestaken de organisatie rond stagiaires, minoren, begeleiding. "Wij sturen als BOS de vakcoaches aan die dit jaar met subsidie van het Platform een opleiding hebben gevolgd en we organiseren vervolgbijeenkomsten. We maken nu een stappenplan hoe vakcoaches met hun stagiaires om moeten gaan op basis van een pas geschreven visiestuk. Zo brengen we structuur aan. Wat me wel opvalt, is dat scholen een heel verschillend tempo hebben. Het is wel aardig om van andere scholen te horen hoe zij dingen organiseren en daar leer je van. De vragen die langskomen zij hierdoor wel heel verschillend: van hoe organiseer je iets tot hoe schrijf je een visiestuk."